Voorwoord

Na de vondst van een zorgvuldig opgesteld manuscript over de geschiedenis van de kerkgemeente Berleburg, geschreven door de bekende Berleburger pastoor, plaatselijk historicus en schrijver Johann Georg Hinsberg, werd spontaan besloten om deze lezenswaardige tekst voor het grote publiek toegankelijk te maken. Hinsbergs onmiskenbare vertelstijl en het feit dat het manuscript gedeeltelijk periodes bestrijkt die niet aan bod komen in Hinsbergs drie grote delen over “Sayn-Wittgenstein-Berleburg”, lijken de moeite van een drukwerk bijna 7 tot 8 decennia na het ontstaan van het origineel te rechtvaardigen. Een drijvende factor voor ons was ook het feit dat we een werk in handen hadden dat gewijd is aan een rijk thema dat, afgezien van de grote hoogtepunten zoals de Reformatie en het radicale piëtisme, tot op heden relatief weinig aandacht heeft gekregen: de geschiedenis van de kerk in Wittgenstein en in het bijzonder in Berleburg. Na bijna twee jaar werk kunnen we nu – in het 65e sterfjaar van Hinsberg – de door ons met commentaar, bijlagen en afbeeldingen aangevulde geschiedenis van de kerkgemeente Berleburg presenteren. We hopen met dit boek zowel de herinnering aan een lokale historicus levend te houden, die met liefde en passie het onderzoek naar het verleden van Wittgenstein en in het bijzonder Berleburg heeft voortgestuwd, als een nieuwe bouwsteen toe te voegen aan het werk dat Hinsberg in de eerste jaren van deze eeuw heeft verricht. We zijn veel mensen dankbaar die hebben meegeholpen aan de realisatie van ons project. Namens hen willen we mevrouw Erika Charlotte Scheffel noemen, die ons het portret van haar grootvader Georg Hinsberg ter beschikking heeft gesteld.


Bad Berleburg en Girkhausen in het vroege voorjaar van 1999.
Dr. Johannes Burkardt & Dr. Ulf Lückel

Foreword

The discovery of a meticulously crafted manuscript detailing the history of the Berleburg parish, penned by the well-known Berleburg vicar, local historian and writer Johann Georg Hinsberg, led to the spontaneous decision to make this fascinating text available to the general public. Hinsberg’s distinctive narrative style, as well as the fact that the manuscript partly covers periods not addressed in Hinsberg’s three major ‘Sayn-Wittgenstein-Berleburg’ volumes, seem to justify the effort involved in publishing it almost seven to eight decades after the original was written. Another driving factor for us was the fact that we had in our hands a work devoted to a rich range of topics which, apart from major historical milestones such as the Reformation and Radical Pietism, has been comparatively neglected to this day: the history of the churches in Wittgenstein and, in particular, Berleburg. After almost two years’ work, we are now able – in the 65th anniversary year of Hinsberg’s death – to present the history of the Berleburg parish, which we have supplemented with commentary, appendices and illustrations. 
We hope that this volume will not only keep alive the memory of a local historian who, with love and passion, drove forward research into the history of Wittgenstein and, in particular, Berleburg, but also add a further building block to the work undertaken by Hinsberg in the early years of this century. We would like to thank the many people who helped bring our project to fruition. We would particularly like to mention Ms Erika Charlotte Scheffel, who provided us with the portrait of her grandfather, Georg Hinsberg.


Bad Berleburg and Girkhausen, early summer 1999.
Dr Johannes Burkardt & Dr Ulf Lückel

Pfarrer Eberhard Dülken: Der gründliche Verwalter

Das älteste Kirchenbuch hat uns bis zum Jahre 1662 geführt. Von 1664 bis 1699 übernimmt Pastor Ehren Eberhard Dülken aus Elberfeld, zuletzt am Paedagogium in Siegen tätig, die Führung des Inspektorats, des Kirchenbuchs und unserer Gedanken. Und das muß man sagen: wir dürfen mit dieser Führung zufrieden sein. Im Gegensatz zu seinem Vorgänger Friedrich Hartenrath hat der „itzige" Pastor das nun auch ein Totenregister umfassende Buch mit großer Ordnung geführt. Durch senkrechte Striche halbiert, gewähren die Seiten Gelegenheit zu übersichtlicher Schichtung des Stoffes, sodaß Daten unter Daten, Namen unter Namen zu stehen

Reverend Eberhard Dülken: the meticulous administrator

The oldest parish register dates back to the year 1662. From 1664 to 1699, Reverend Ehren Eberhard Dülken from Elberfeld, who had most recently been working at the Paedagogium in Siegen, took charge of the inspectorate, the parish register and our affairs. And it must be said: we have every reason to be satisfied with his leadership. Unlike his predecessor, Friedrich Hartenrath, the current parish priest has kept the register – which now also includes a register of the deceased – in a very organised manner. Divided in two by vertical lines, the pages allow the information to be arranged clearly, so that details are listed under details and names under names.

Pastoor Eberhard Dülken: de grondige beheerder

Het oudste kerkboek gaat terug tot het jaar 1662. Van 1664 tot 1699 neemt pastoor Ehren Eberhard Dülken uit Elberfeld, die laatst werkzaam was aan het Paedagogium in Siegen, de leiding van het inspectoraat, het kerkboek en onze gedachten over. En dat moet gezegd worden: we mogen tevreden zijn met dit leiderschap. In tegenstelling tot zijn voorganger Friedrich Hartenrath heeft de huidige pastoor het register, dat nu ook een register van overledenen omvat, zeer overzichtelijk bijgehouden. Door verticale strepen in tweeën gedeeld, bieden de pagina's de mogelijkheid om de informatie overzichtelijk te ordenen, zodat gegevens onder gegevens staan en namen onder namen.

kommen. Die Schriftzüge sind groß und stark wie Gardesoldaten; [93] die Personen, von ihnen zum Taufstein, Altar und Grab geleitet, erscheinen nicht mehr in demselben Aufzuge wie früher; die wohlgeborenen Herren und Fräuleins, wie die gräflichen Kinder in der vorigen Periode genannt waren, werden nun hochgeboren tituliert. Ihr Vater, bis dahin hochwohlgeboren, heißt der hochgeborene, unser gnädigster, regierender Graf und Landesherr oder auch die gnädige, regierende Herrschaft. Seine Beamten und Diener werden hochgräflich genannt, gleichviel ob sie Rat oder Barbirer, außerdem noch wohlverordnet, ehrenhaft, vorachtbar und Herren. Die Studierten avanzieren von wohlgelehrt zum hochgelehrt. Die minder vornehmen Kirchensenioren, Gerichtsschöffen sind ehrbar und achtbar. Das Prädikat tugendsam, Jungfrau, bisher das Vorrecht der adeligen Kammerjungfern, wird auch bürgerlichen Mädchen zuteil. Kurz und gut: Alles strebt in die Höhe, wenigstens in den Titeln. [94] Am meisten tritt das im Trauungsbuche hervor, am wenigsten im Totenbuche. Da behalten nur die Glieder der gräflichen Familie den Vollklang ihrer Titel, während die Notabeln, der namentlichen Ehrenzeichen entkleidet, einfach Herrn heißen. Wohl begreiflich. Das Grab spottet des menschlichen Ruhmes, wogegen am Hochzeitstage der Schmuck wohl am Platze ist. Wo alles glänzt und blüht wie im Frühjahr, darf auch der Name sich schmücken. Eberhard Dülken liebt überhaupt die Abwechselung, auch in Bezeichnung der Frauen. Wenn er eine Gevatterin eintrug, bediente er sich gewöhnlich des überaus feierlichen, aber durchsichtig klaren Amtsstils. Zum Beispiel schreibt er: „Maria, des weiland Ehrwürdigen und wohlgelehrten Herrn Jacob Althaus, gewesenen Pastors zu Girkhausen, hinterlassene eheleibliche Tochter" oder: „Die Ehr- und tugendsame Jungfer, Anna Maria, weiland [95] des Ehrenvesten und vorachtbaren Herrn Johann Caspar Kappenberg, gewesenen Kirchenprovisoren zu Minden, nachgelassene eheleibliche Tochter." Mitunter macht er es sich aber auch bequem und schreibt einfach Anna Weberin oder Lisbeth Kremerin. Das ist nicht so feierlich wie der Amtsstil und doch wieder vornehmer als der Volksmund, der einfach von der Kremerschen oder Weberschen spricht. Auch die Vornamen erscheinen zuweilen im Hauskleide des Alltags. Wohl auch Hartenrath kannte die Vornamen Oebla, Leiß, Merge, Kette (Kätchen), Coort, Balster, Lotz (Ludwig) Bast, Jörges, Lips, Neljes (Cornelius); aber formell wie er war, verwehrte er ihnen den Eingang ins Kirchenbuch, als


54

54


komen. De letters zijn groot en krachtig als gardesoldaten; [93] de personen die door hen naar het doopvont, het altaar en het graf worden geleid, verschijnen niet meer in dezelfde optocht als vroeger; de welgeboren heren en jonkvrouwen, zoals de grafelijke kinderen in de vorige periode werden genoemd, worden nu hooggeboren getiteld. Hun vader, tot dan toe hooggeboren, heet nu de hooggeboren, onze genadigste, regerende graaf en landsheer of ook de genadige, regerende heerser. Zijn ambtenaren en dienaren worden hooggraaflijk genoemd, of ze nu raadsheer of barbier zijn, en bovendien nog welgeordend, eervol, respectabel en heren. De geleerden stijgen van welgeleerd naar hooggeleerd. De minder vooraanstaande kerkoudsten en rechters zijn eerbaar en achtbaar. Het predicaat deugdzaam, maagd, tot dan toe het voorrecht van de adellijke kamermeisjes, wordt ook aan burgerlijke meisjes toegekend. Kortom: alles streeft naar hogerop, althans in de titels. [94] Dit komt het meest naar voren in het huwelijksregister en het minst in het overlijdensregister. Daar behouden alleen de leden van de grafelijke familie de volle klank van hun titels, terwijl de notabelen, ontdaan van hun eretitels, gewoon heer worden genoemd. Dat is begrijpelijk. Het graf spot met de menselijke roem, terwijl op de huwelijksdag de versieringen wel op hun plaats zijn. Waar alles schittert en bloeit als in de lente, mag ook de naam zich tooien. Eberhard Dülken houdt sowieso van afwisseling, ook in de aanduiding van vrouwen. Wanneer hij een peettante inschreef, gebruikte hij gewoonlijk de uiterst plechtige, maar doorzichtige ambtelijke stijl. Hij schrijft bijvoorbeeld: “Maria, de achtergebleven wettige dochter van wijlen de eerbiedwaardige en geleerde heer Jacob Althaus, voormalig pastoor te Girkhausen” of: "De eerbare en deugdzame jonkvrouw Anna Maria, achtergebleven wettige dochter van wijlen [95] de eerbare en achtenswaardige heer Johann Caspar Kappenberg, voormalig kerkprovisor te Minden. " Soms maakt hij het zichzelf echter gemakkelijk en schrijft hij gewoon Anna Weberin of Lisbeth Kremerin. Dat is niet zo plechtig als de ambtelijke stijl, maar toch weer eleganter dan het volksgebruik, dat gewoon spreekt van de Kremerschen of Weberschen. Ook de voornamen verschijnen soms in de huiselijke kleding van alledag. Waarschijnlijk kende ook Hartenrath de voornamen Oebla, Leiß, Merge, Kette (Kätchen), Coort, Balster, Lotz (Ludwig) Bast, Jörges, Lips, Neljes (Cornelius); maar formeel als hij was, weigerde hij ze toegang tot het kerkboek, als

appear. The letters are large and imposing, like guardsmen; [93] the people whom they lead to the baptismal font, the altar and the grave no longer appear in the same procession as before; the noble lords and ladies, as the count’s children were called in the previous period, are now styled ‘high-born’. Their father, hitherto known as ‘high-born’, is now called ‘the high-born, our most gracious, reigning count and lord of the land’ or ‘the gracious, reigning sovereign’. His officials and servants are referred to as ‘high-countly’, whether they be councillors or barbers, and are furthermore described as well-ordered, honourable, respectable and gentlemen. Scholars rise from ‘well-educated’ to ‘highly educated’. The less prominent church elders and judges are ‘honourable’ and ‘respectable’. The epithets ‘virtuous’ and ‘virgin’—hitherto the privilege of noble chambermaids—are also bestowed upon commoner girls. In short: everything strives for higher status, at least in terms of titles. [94] This is most evident in the marriage register and least so in the death register. There, only members of the count’s family retain the full resonance of their titles, whilst the notables, stripped of their honorary titles, are simply referred to as ‘gentlemen’. That is understandable. The grave mocks human glory, whilst on the wedding day the decorations are very much in place. Where everything sparkles and blossoms as in spring, the name, too, may adorn itself. Eberhard Dülken certainly enjoys variety, including in the way he refers to women. When he registered a godmother, he usually employed the extremely solemn, yet transparent, official style. For example, he writes: “Maria, the surviving legitimate daughter of the late venerable and learned Mr Jacob Althaus, former parish priest at Girkhausen” or: “The honourable and virtuous young lady Anna Maria, surviving legitimate daughter of the late [95] honourable and respectable Mr Johann Caspar Kappenberg, former provisor at Minden. ” Sometimes, however, he takes the easy way out and simply writes ‘Anna Weberin’ or ‘Lisbeth Kremerin’. This is not as formal as the official style, but is nevertheless more elegant than the vernacular usage, which simply refers to ‘the Kremers’ or ‘the Webers’. First names, too, sometimes appear in their everyday, informal forms. Hartenrath was probably also familiar with the first names Oebla, Leiß, Merge, Kette (Kätchen), Coort, Balster, Lotz (Ludwig) Bast, Jörges, Lips, Neljes (Cornelius); but formal as he was, he refused to include them in the parish register, as

wollte er sagen: Ihr habt ja kein hochzeitlich Kleid an. Dülken schreibt, wie auf der Gasse und im Hause gesprochen und gerufen wurde, ähnlich wie die städtischen Schreiber, die unter Weglassung des Zunamens [96] einfach von Johannes dem Trompeter, Johannes dem Bierverkäufer oder Barbirer reden. So nennt auch Dülken einzelne Personen mit ihren Spitznamen, zum Beispiel das „taube Kettchen". ', den „Stall-Lotze", die „Küchen-Marthe" ', den „armen Lips"; aus dem einfachen Grunde, weil sie nie anders genannt wur- den, und ihre Familiennamen ganz in Vergessenheit geraten waren. Er nahm es, wie es kam, die Herren mit langen, feinen Kleidern nannte er mit ihren langen Namen; die in kurzem Wams einhergingen, rief er beim Vornamen; den Scharfrichter Meister, den Münzmeister mit der ehrenden Anrede Ohm. Wir freuen uns dessen, weil es einen Einblick in die Wirklichkeit gestattet, und möchten nur wünschen, daß Dülken etwas weniger wortkarg, mehr Randbemerkungen in der witzigen Art Martin Hartenraths gemacht hätte. Das war indessen sein Fall nicht. Sein Kirchenbuch enthält nur wenige, [197] tatsächliche Bemerkungen. Dagegen erfreut uns die Sinnigkeit, mit der er die Titelblätter seiner Register geschmückt hat. Beim Aufschlagen des Taufbuches fällt das Auge auf die Inschrift: „Cum bono deo", das heißt mit Gottes gütiger Hülfe. Vor dem Trauungsbuch steht die Aufschrift: „Cum Jesu Christo", und das Totenbuch endlich beginnt mit der Losung: „Cum spiritu sancto", das heißt „mit Hülfe des heiligen Geistes." Rechtartig und sinnig, nicht wahr! Viel ansprechender als der lateinische Vers vor dem Uffrufsbuch des Pastor Martin Hartenrath. Wer hebt ein Kind aus der Taufe ohne der allgütigen Schöpferhand zu gedenken! Der Hochzeit Weihe ist Jesus Christ, derselbe, der die Hochzeit zu Kana geweiht hat; wie wir auch bei Trauungen zu singen pflegen: Jesus geh voran auf der Lebensbahn" " Und wenn es zum Sterben ging, in die Schlacht [98] oder zum Galgen, sang auch schon das Volk des Mittelalters: „Nun bitten wir den Heiligen Geist um den rechten Glauben allermeist, daß er uns behüte an unserem Ende, wenn wir heimfahrn aus diesem Elende" " Wie fein und lieblich hat Dülken diese zeitlichen und ewigen Beziehungen ver- woben. Diese Sinnigkeit wird wohl auch in seiner geistlichen Wirksamkeit zu Tage getreten sein, wenn schon die Predigten der damaligen Zeit vielfach in öden Streitereien wider den Katholizismus und Luther aufgingen. Leider haben wir keine einzige Probe seiner 35-jährigen Predigtwirksameit. Dagegen

55

He meant to say: you are not wearing wedding attire. Dülken describes how people spoke and shouted in the streets and at home, just like the urban writers, who, without using surnames [96], simply refer to Johannes the trumpeter, Johannes the beer seller or Barbirer. Similarly, Dülken refers to individuals by their nicknames, for example ‘deaf Kettchen’, ‘Stall-Lotze’, ‘Küchen-Marthe’ and ‘poor Lips’; for the simple reason that they were never called anything else and their surnames had been completely forgotten. He took things as they came: he referred to the gentlemen in long, fine clothes by their full names; those who walked about in short coats he called by their first names; the executioner as ‘Master’, and the mint master with the respectful title ‘Ohm’. We are glad of this, as it provides insight into reality, and we would only wish that Dülken had been a little less reticent and had made more marginal notes in the humorous style of Martin Hartenrath. That was not the case, however. His parish register contains only a few [197] factual remarks. On the other hand, we are delighted by the thoughtful way in which he has decorated the title pages of his registers. Upon opening the baptismal register, the eye is drawn to the inscription: ‘Cum bono deo’, meaning ‘with God’s gracious help’. The marriage register bears the inscription: ‘Cum Jesu Christo’, and the death register, finally, begins with the motto: ‘Cum spiritu sancto’, which means ‘with the help of the Holy Spirit’. Quite right and meaningful, isn’t it! Far more appealing than the Latin verse for Father Martin Hartenrath’s parish register. Who would baptise a child without thinking of the all-good, creative hand! The consecrator of marriage is Jesus Christ, the very same who consecrated the wedding at Cana; just as we also sing at weddings: “Jesus, lead the way on life’s journey” “And when the time came to die, in battle [98] or on the gallows, the people in the Middle Ages already sang: ‘Now we ask the Holy Spirit for the true faith, that He may protect us at the end of our lives, when we return home from this misery’” “How beautifully and sweetly Dülken has interwoven these temporal and eternal relationships. This sense of purpose will also have found expression in his spiritual work, even though the sermons of that time often descended into tedious debates against Catholicism and Luther. Unfortunately, we have no examples whatsoever of his 35-year ministry. On the other hand,

55

Hij wilde zeggen: jullie dragen geen bruidskleding. Dülken schrijft hoe er op straat en in huis werd gesproken en geroepen, net als de stedelijke schrijvers, die zonder achternaam [96] gewoon spreken over Johannes de trompettist, Johannes de bierverkoper of Barbirer. Zo noemt Dülken ook individuele personen bij hun bijnamen, bijvoorbeeld de “dove Kettchen”, de “Stall-Lotze”, de “Küchen-Marthe” en de “arme Lips”; om de eenvoudige reden dat ze nooit anders werden genoemd en hun familienamen volledig in de vergetelheid waren geraakt. Hij nam het zoals het kwam, de heren met lange, mooie kleding noemde hij bij hun lange namen; degenen die in korte jassen rondliepen, noemde hij bij hun voornaam; de beul meester, de muntmeester met de eerbiedige aanspreektitel Ohm. We zijn daar blij om, omdat het inzicht geeft in de werkelijkheid, en we zouden alleen willen dat Dülken iets minder zwijgzaam was geweest en meer kanttekeningen had gemaakt in de humoristische stijl van Martin Hartenrath. Dat was echter niet het geval. Zijn kerkboek bevat slechts enkele [197] feitelijke opmerkingen. Daarentegen verheugt ons de zinvolle manier waarop hij de titelbladen van zijn registers heeft versierd. Bij het openslaan van het doopboek valt het oog op het opschrift: “Cum bono deo”, dat wil zeggen met Gods welwillende hulp. Voor het huwelijksboek staat de inscriptie: “Cum Jesu Christo”, en het overlijdensboek begint ten slotte met het motto: “Cum spiritu sancto”, wat “met de hulp van de Heilige Geest” betekent. Correct en zinvol, nietwaar! Veel aansprekender dan het Latijnse vers voor het oproepboek van pastoor Martin Hartenrath. Wie doopt een kind zonder te denken aan de algoede scheppende hand! De huwelijkswijding is Jezus Christus, dezelfde die het huwelijk in Kana heeft gewijd; zoals we ook bij huwelijken zingen: “Jezus, ga voorop op de levensweg” “ En als het tijd was om te sterven, in de strijd [98] of aan de galg, zong het volk in de middeleeuwen al: ”Nu vragen we de Heilige Geest om het juiste geloof, dat hij ons beschermt aan het einde van ons leven, wanneer we thuiskomen uit deze ellende“ ” Hoe mooi en lieflijk heeft Dülken deze tijdelijke en eeuwige relaties met elkaar verweven. Deze zinvolheid zal ook tot uiting zijn gekomen in zijn geestelijke werk, ook al gingen de preken van die tijd vaak op in saaie discussies tegen het katholicisme en Luther. Helaas hebben we geen enkel voorbeeld van zijn 35 jaar durende predikingswerk. Daarentegen


55

enthält das Archiv nicht wenige Spuren seiner verwaltenden Tätigkeit. Dieselbe nahm ein gut Teil seiner Arbeitskraft in Anspruch. Davon zu schweigen, daß das Rechnungswesen der eigenen Gemeinde viel Schreiberei verursachte, hatte er in seiner Eigenschaft als Inspektor die Oberaufsicht über die Verwaltung [99] sämtlicher Kirchen-Gemeinden der Grafschaft, sagen wir genauer, er teilte diese Aufsicht mit dem gräflichen Sekretariat. Sowohl als Pastor wie als Inspektor hatte er viele Geschäfte zu leisten, die heute von Kassen- und Rechnungsbeamten vollzogen werden. Das kirchliche Archiv, auch einzelne Bürgerhäuser enthalten noch viele Urkunden, die von seiner Hand geschrieben sind; und weil sie, für die damaligen Verhältnisse und Rechtschreibung be- zeichnend, auch heute noch lesenswert sind, lassen wir nachfolgend eine von Dülken aufgesetzte Schuldurkunde folgen; sie lautet: „Ich Catharina Elisabeth, Johannes Gilßbachs Sel. Nachgelassene Wittib verkünde hiemit vor mich und vor meinen Erben, daß ich in meinen besonderen hochanliegenden nöhten, nemlich zu wider- auferbauung eines anderen Hauses, nach dem wir, leyder, voriges durch ein sonderich Unglück und feuersbrunst in die Asche geleget, [100] mit gutem wissen und Verwilligung itzigen Herrn Amptmannes, Henrich Pfilips Kirchners, von dem Ehrbaren Johann Jörgen Marpurg und Jörg Ludwig Koch, zur Zeit Kirchen- und Kastenmeistern, aus dem Almosenkasten alhier glehnt habe ein Kapital von 30 sage dreißig rthl. jeden ad 45 alb., diese in 8 Pf. Gezahlet, Welche ich à dato dieses Unten benannt, an guten, gangbaren sorten wol empfange, und deßwegen darüber quittire; Gelobe und verspreche auch davon auf jedweden Martim Episcopitag, biß zur ablage, zu entrichten zur jährlichen Zinse 1 1/2 rthir. voriger Wehrung. Damit aber der Almosenkasten Sowol Kapitals alß Zinsen desto gewisser sein möge, So setze demselben Zu einem gewissen, unbeschwerten Unterpfande, Meine Erbwiese unterm Kaltborn, Zu 2 guten Wagen Heues, Erbgut stößt oben an Joh. Ludwig Stremmel, unten an Tines Hackenbracht, sich daran in säumnißfall, [101] daß doch nicht sein soll, Kapital und Zinse biß zur gnüge zu erhohlen; Alles ohne gefahr und argelist, So geschehen Berlenburg, Anno 1683, den 21. Maertz. Eberhard Dülken, Insp. Johann Georg Marpurg, Zeitiger Kirchenmeister, Jörge Ludwig Koch, Kastenmeister"70

56

The archive contains no small number of records relating to his administrative duties. These took up a good portion of his working hours. Quite apart from the fact that the accounts of his own parish involved a great deal of paperwork, in his capacity as inspector he had overall supervision of the administration [99] of all the church parishes in the county; to be more precise, he shared this supervisory role with the count’s secretariat. Both as a pastor and as an inspector, he had to carry out many tasks that are now performed by treasurers and accounting officers. The church archive, as well as individual town houses, still contain many documents written in his own hand; and because they are characteristic of the conditions and spelling of the time and remain worth reading even today, we reproduce below a debt instrument drawn up by Dülken; it reads: ‘I, Catharina Elisabeth, the widow of the late Johannes Gilßbach, hereby declare before myself and my heirs that, in my particular and pressing needs, namely for the reconstruction of another house, after the previous one was, alas, reduced to ashes by a terrible misfortune and conflagration, [100] With the full knowledge and consent of the present bailiff, Henrich Pfilips Kirchner, I have borrowed from the alms box here a sum of 30—that is to say, thirty—Rthl., each at 45 alb., paid in 8 pfennigs, which I have received in good, current currency on the date specified below, and for which I hereby acknowledge receipt; I also vow and promise to pay thereon, on every St Martin’s Day, until repayment, an annual interest of 1 1/2 rthl. at the previous rate. However, to ensure that the alms fund is all the more secure, both in terms of capital and interest, I hereby pledge as a certain, unencumbered security my hereditary meadow at Kaltborn, yielding two good cartloads of hay, a hereditary property bordering above on that of Joh. Ludwig Stremmel and below on that of Tines Hackenbracht, so that in the event of default – [101] though this shall not come to pass – the capital and interest may be recovered in full; All without risk or deceit. Done at Berlenburg, on 21 March in the year 1683. Eberhard Dülken, Inspector Johann Georg Marpurg, the current church warden, Jörge Ludwig Koch, treasurer"70

56

Het archief bevat niet weinig sporen van zijn bestuurlijke activiteiten. Deze namen een groot deel van zijn werkkracht in beslag. Om nog maar te zwijgen van het feit dat de boekhouding van zijn eigen gemeente veel schrijfwerk met zich meebracht, had hij in zijn hoedanigheid van inspecteur het hoogste toezicht op het bestuur [99] van alle kerkgemeenten in het graafschap, of beter gezegd, hij deelde dit toezicht met het graafschapsecretariaat. Zowel als pastoor als inspecteur had hij veel taken te vervullen die tegenwoordig door kassiers en boekhouders worden uitgevoerd. Het kerkelijk archief en ook enkele burgerhuizen bevatten nog veel documenten die door zijn hand zijn geschreven; en omdat ze, gezien de omstandigheden en spelling van die tijd, ook vandaag de dag nog het lezen waard zijn, volgen hieronder een door Dülken opgestelde schuldbrief; deze luidt: "Ik, Catharina Elisabeth, weduwe van Johannes Gilßbach, verklaar hierbij ten overstaan van mij en mijn erfgenamen dat ik in mijn bijzondere dringende noodzaak, namelijk voor de wederopbouw van een ander huis, na het overlijden van mijn echtgenoot, helaas, , verklaar hierbij ten overstaan van mijzelf en mijn erfgenamen dat ik in mijn bijzondere dringende noodzaak, namelijk voor de herbouw van een ander huis, nadat wij helaas het vorige door een bijzonder ongeluk en een brand in de as hebben zien liggen, [100] met medeweten en toestemming van de huidige heer Amftmann, Henrich Pfilips Kirchner, van de eerbiedwaardige Johann Jörgen Marpurg en Jörg Ludwig Koch, momenteel kerk- en kistmeesters, uit de aalmoezenkist hier een kapitaal van 30, zegge dertig rthl. elk ad 45 alb. betaald in 8 pfennig, die ik op de hieronder genoemde datum in goede, gangbare soorten ontvang en daarvoor kwijting geef; ik beloof en verbind mij ertoe om op elke Martim Episcopitag, tot aan de aflossing, een jaarlijkse rente van 1 1/2 rthir. van de vorige valuta te betalen. Maar opdat de aalmoezenkist zowel van kapitaal als van rente zekerder mag zijn, stel ik daar een zeker, onbezwaard onderpand tegenover, namelijk mijn erfweide onder de Kaltborn, goed voor 2 goede wagens hooi, erfgoed dat boven grenst aan Joh. Ludwig Stremmel en onder aan Tines Hackenbracht, in geval van achterstalligheid, [101] dat toch niet mag gebeuren, om het kapitaal en de rente tot voldoende hoogte te verkrijgen; Alles zonder gevaar en bedrog, Zo geschiedde te Berlenburg, Anno 1683, op 21 maart. Eberhard Dülken, inspecteur Johann Georg Marpurg, toenmalig kerkmeester, Jörge Ludwig Koch, penningmeester 70"

56

Kann ein Notar von heute vorsichtiger und sicherer seine Worte setzen? Ein anderes, ebenfalls von Dülken herstammendes Dokument betrifft das Anrecht auf einen Kirchplatz. Der damaligen Zeit war die heutige Freizügigkeit vollständig fremd. Nicht einmal in der Kirche konnte man sich freizügig aufhalten. Jeder hatte seinen be- stimmten Platz, zumal der Rat, die Schöffen, die Kirchensenioren, die Schullehrer. War einmal ein bevorzugter Platz durch Abscheiden frei, fehlte es nicht an Bewerbern. So erschien auch der Accisenmeister Johannes Hilßbacher mit solchem Antrage [1021] vor dem Inspektor Dülken, und dieser nimmt nach Einsicht eines Katalogs die Feder und schreibt: „Demnach auf der zweiten Bühne, Num. 7 im Catalogo Notieret, hinder den Raths- und Schöffenstühlen ein Stand ziemlich leer geworden, indem George Pletsch ehelängsten von dieser Welt abgeschieden; item Atjutant Selig Elias Werner als Stadtschulmeister seinen Standt bei den Schulknaben; Item Johann Hermann Chun neben Leopold Hartenrath in der Ratsstuben gesetzt worden und Mannus Lümmel in den Senioren- Stand; Item Wilhelm Billgens Seel. Stell auch noch vacand; Item Land Schultheisens Röspers Seel. Platz anitzo alder ledig. Daß also anitzo daselbsten Sieben Stellen (Weilen Leopolds Sohn des Vatters Stelle eingenommen) ledig stehen, und dann etliche Stände in der Kirche so voll, daß sie kaum bei einander Stehen können, Als hat man Johannes Gils-Backer itzigen Accise [103] Meister, auf sein Anhalten Vergünstiget eine Stelle daselbsten einzunehmen. Uhrkundt Endtbenanndter Suscriptionem. Datum Berlenbourg. Am 12. August Anno 1671.


Mag also als der Erste

Sollicitant den

Zweiten Stand

daselbst einnehmen.

Canzlei daselbst

nomine Majestratus

Eberhardus Dülken"! "

57

Can a notary today choose his words more carefully and with greater certainty? Another document, also originating from Dülken, concerns the right to a seat in church. The freedom of movement we enjoy today was completely alien to that era. Not even in church could one move about freely. Everyone had their designated seat, particularly the councillors, the lay judges, the church elders and the schoolteachers. Whenever a privileged seat became vacant through someone’s departure, there was no shortage of applicants. Thus, the excise master Johannes Hilßbacher also appeared before Inspector Dülken with such a request [1021], and the latter, after consulting a catalogue, took up his pen and wrote: ‘Accordingly, on the second tier, No. 7 in the catalogue, behind the seats of the councillors and lay judges, a seat has become quite vacant, as George Pletsch has long since departed this world; furthermore, the late Elias Werner, as town schoolmaster, has taken his place amongst the schoolboys; furthermore, Johann Hermann Chun has been seated next to Leopold Hartenrath in the council chamber, and Mannus Lümmel in the elders’ section; Item: Wilhelm Billgen’s parish. This post is also currently vacant; Item: Land Schultheisen’s Röspers parish. This post is currently vacant. Since, therefore, seven posts there are now vacant (as Leopold, the father’s son, has taken his father’s post), and since several ranks in the church are so full that they can scarcely stand together, Johannes Gils-Backer, the present Master of Excise [103], has, at his request, been granted a post there. Deed of the aforementioned subscription. Dated at Berlenbourg, 12 August in the year 1671. Let the first applicant therefore take the second pew there. Chancellery there, on behalf of the Magistrate Eberhard Dülken”! “

57

Kan een notaris vandaag de dag voorzichtiger en zekerder zijn woorden kiezen? Een ander document, eveneens afkomstig uit Dülken, betreft het recht op een plaats in de kerk. In die tijd was de huidige vrijheid van beweging volkomen onbekend. Zelfs in de kerk kon men zich niet vrij bewegen. Iedereen had zijn vaste plaats, vooral de raad, de schepenen, de kerkoudsten en de schoolmeesters. Als er eens een voorkeursplaats vrij kwam door overlijden, was er geen gebrek aan kandidaten. Zo verscheen ook de accijnsmeester Johannes Hilßbacher met een dergelijk verzoek [1021] voor de inspecteur Dülken, die na inzage van een catalogus de pen ter hand neemt en schrijft: "Volgens de catalogus is op het tweede podium, nummer 7, achter de stoelen van de raad en de schepenen, een plaats vrijgekomen doordat George Pletsch uit deze wereld is heengegaan; item adjudant Selig Elias Werner als stadsschoolmeester heeft zijn plaats bij de schooljongens; Item Johann Hermann Chun naast Leopold Hartenrath in de raadskamer geplaatst en Mannus Lümmel in de seniorenstand; Item Wilhelm Billgens Seel. Stell ook nog vacant; Item Land Schultheisens Röspers Seel. Plaats momenteel vrij. Dat er dus op dit moment zeven plaatsen vacant zijn (omdat Leopolds zoon de plaats van zijn vader heeft ingenomen) en dat sommige plaatsen in de kerk zo vol zijn dat ze nauwelijks naast elkaar kunnen staan, heeft men Johannes Gils-Backer, de huidige accijnsmeester [103], op zijn verzoek een plaats daar toegekend. Uhrkundt Endtbenanndter Suscriptionem. Datum Berlenbourg. Op 12 augustus Anno 1671.



Mag dus als eerste

sollicitant de

tweede plaats

daar innemen.

Canzlei daselbst

nomine Majestratus

Eberhardus Dülken“! ”


57

Wie das einen anmutet! Man hielt noch etwas auf den Kirchgang! Man versicherte sich die Möglichkeit dazu durch Urkunden. Jeder hatte einen bestimmten Platz in der Kirche. Ohne Zweifel hatte der einen Vorteil; es verlieh der Kirche heimatlichen Reiz. In die heutige Zeit paßt es nicht mehr. Das zwei Urkunden aus der zweiten Hälfte des 17. Jahrhunderts, zwei unter vielen gleichartigen Schwestern, die vergilbt und ver- staubt, wie sie sind, auch heute noch im Besitze der Kirche und einzelner Bürgerfamilien vorliegen. Außerdem befindet sich im Pfarrarchive eine Fülle von Rechnungen jener Zeit, [104] solche über den Kirchenkasten, den Almosenkasten und die Stipendien, worunter die Zinsen der nach Anordnung Ludwig des Aelteren gesammelten Kapitalien zur Ausbildung und Unterstützung zu- künftiger Kirchendiener zu verstehen sind. -. Diese 3 Rechnungen, welche leider nicht mehr ganz vollständig vorliegen, sind in mehr als einer Beziehung lehrreich. Einmal lassen sie uns den Münzfuß, den Prozentsatz und Geldwert erkennen. Sodann vermitteln sie eine, wenn auch beschränkte, Anschauung der damaligen Lebensverhältnisse. Dasselbe gilt von nachfolgendem Verzeichnis des Gehalts, welches Inspektor Dülken aufgestellt hat? 73:

58

How charming that seems! People still made a point of going to church! They ensured they could do so by means of certificates. Everyone had a specific seat in the church. Undoubtedly, this had its advantages; it lent the church a homely charm. It no longer fits in with the present day. These two documents from the second half of the 17th century—two among many similar ones—are still in the possession of the church and individual families today, yellowed and dusty as they are. Furthermore, the parish archives contain a wealth of accounts from that period, [104] including those relating to the church treasury, the alms box and the stipends, the latter referring to the interest on the capital collected by order of Louis the Elder for the education and support of future church ministers. -. These three accounts, which unfortunately are no longer entirely complete, are instructive in more ways than one. Firstly, they enable us to identify the standard of coinage, the interest rate and the monetary value. Secondly, they provide an insight, albeit limited, into the living conditions of the time. The same applies to the following list of salaries, which Inspector Dülken compiled? 73:


58

Wat een indruk dat maakt! Men hechtte nog waarde aan het kerkbezoek! Men verzekerde zich daarvan door middel van akten. Iedereen had een bepaalde plaats in de kerk. Dat had ongetwijfeld een voordeel: het gaf de kerk een huiselijke charme. In de huidige tijd past dat niet meer. Twee documenten uit de tweede helft van de 17e eeuw, twee van vele soortgelijke documenten, die vergeeld en stoffig zijn, zijn nog steeds in het bezit van de kerk en enkele burgerfamilies. Bovendien bevindt zich in het parochiearchief een schat aan rekeningen uit die tijd, [104] zoals die over de kerkcollecte, de aalmoezenbus en de beurzen, waaronder de rente van het kapitaal dat op bevel van Lodewijk de Oudere werd verzameld voor de opleiding en ondersteuning van toekomstige kerkdienaren. -. Deze drie rekeningen, die helaas niet meer volledig aanwezig zijn, zijn in meer dan één opzicht leerzaam. Ten eerste laten ze ons de munteenheid, het percentage en de geldwaarde zien. Ten tweede geven ze een, zij het beperkt, beeld van de levensomstandigheden in die tijd. Hetzelfde geldt voor de volgende lijst van salarissen, die inspecteur Dülken heeft opgesteld? 73:

58

Zugaben verhält, so nit eigentlich benannt
werden kann.
Summa der Ausgaben thut


Diese ungedeckte Summe mag Vater Dülken viel Kopfzerbrechen verursacht haben. Wo sollte und konnte er denn noch sparen? Eine Mahlzeit für weniger als 3 Pfg. pro Kopf war doch nicht denkbar. Auch an der Ausgabe für Kleidung war nichts zu streichen; für Bücher war überhaupt nichts eingesetzt. Zum Glück hatte Dülken in Andreas Loehr, jenem Bürger, welcher der Kirche ein Legat hinterließ, einen wohlhabenden Schwiegervater; vielleicht hatte er auch selbst von seiner Vaterstadt Elberfeld her etwas eigenes Vermögen, sonst hätte er nicht gleich im Anfang seiner Amtszeit die vom Schepfenweiher bis zum [108] Wohlfang sich erstreckende „Saure Wiese" zum Preise von 70 Rthlr. von der Herrschaft kaufen können.
Zudem war er, der in Siegen die Kirchenorgel gespielt hatte, dessen Enkel später Orgelbauer wurde, offenbar musikalisch. Den nahenden Sorgen war er also nicht wehrlos preisgegeben. Wie Luther griff er zu Leier und Harfe, und siehe! die dunklen Wolken verschwanden.



Die zweite Pfarrstelle

Vom Inspektor lenken wir unsere Schritte zur Wohnung des zweiten Geistlichen, des Herrn secundarius, Diakonus und Rektor Caspary Schmidt aus Zellerfeld im Herzogtum Braunschweig. Als Eberhard Dülken Inspektor wurde, war Caspar Schmidt schon 5 Jahre Pastor in Berleburg gewesen. Er wurde bei der Besetzung der ersten Pfarrstelle übergangen, vielleicht, weil er wie Friedrich Hartenrath ein wenig streitsüchtig war. Darauf deutet eine im Pfarrarchive vorhandene Bittschrift, welche der eine zeitlang seines [109] Amtes entsetzte Girkhäuser Pfarrer Isaac Ostertag im Jahre 1662 an das gräfliche Sekretariat gerichtet hat. Dies Schriftstück trägt die Aufschrift: „Unterthänige, Herz, Mark und Bein durch- dringende brüderliche Verantwortungs- und Bittschrift wegen des heiligen Abendmahles auf Christi Fest, wegen Herrn Casparis Schmidten, pastoris secundarii, unnötiger, unbefugter, unbrüder- licher Klagepunkte, zue unterschiedlichen Mahlen der gn. Obrigkeit übergeben?
74
,” In der Hauptsache ist diese Bittschrift eine mit Worten aus der Bibel und den Kirchenvätern reich versehene Abhandlung über Frieden und Brüderlichkeit; aber der Verfasser findet auch Gelegenheit, über erlittenes Unrecht und Beleidigungen zu klagen, ja, in einem Notabene greift er unseren Caspar Schmidt

60

As for the additional expenses, these cannot really be specified. The total expenditure amounts to… This uncovered sum must have caused Father Dülken a great deal of headache. Where else could he possibly make savings? A meal for less than 3 pfennigs per person was simply unthinkable. Nor could anything be cut from the clothing budget; and no funds had been set aside for books at all. Fortunately, Dülken had a wealthy father-in-law in Andreas Loehr, the citizen who had bequeathed a legacy to the church; perhaps he also possessed some personal wealth of his own from his hometown of Elberfeld, otherwise he would not have been able to purchase the ‘Saure Wiese’, stretching from the Schepfenweiher to [108] Wohlfang at a price of 70 Rthlr. Moreover, having played the church organ in Siegen – and with a grandson who later became an organ builder – he was evidently musical. He was therefore not defenceless in the face of the approaching troubles. Like Luther, he took up the lyre and the harp, and lo and behold! the dark clouds vanished.

The second parish post: From the inspector’s office, we make our way to the home of the second clergyman, the ‘secundarius’, Deacon and Rector Caspary Schmidt from Zellerfeld in the Duchy of Brunswick. By the time Eberhard Dülken became inspector, Caspar Schmidt had already been pastor in Berleburg for five years. He had been passed over for the first parish post, perhaps because, like Friedrich Hartenrath, he was somewhat quarrelsome. This is suggested by a petition held in the parish archives, which Isaac Ostertag, the pastor of Girkhausen—who had been suspended from his [109] post for a time—addressed to the count’s secretariat in 1662. This document bears the inscription: “A humble, heartfelt, soul-searching and earnest petition and appeal concerning the Holy Communion on the Feast of Christ, regarding the unnecessary, unauthorised and unbrotherly complaints of Mr Caspar Schmidt, assistant pastor, submitted to the gracious authorities on various occasions?74, ” Essentially, this petition is a treatise on peace and brotherhood, richly adorned with quotations from the Bible and the Church Fathers; but the author also takes the opportunity to complain about injustices and insults suffered; indeed, in a postscript, he takes aim at our Caspar Schmidt

Dit ongedekte bedrag moet vader Dülken veel hoofdbrekens hebben bezorgd. Waar moest en kon hij nog bezuinigen? Een maaltijd voor minder dan 3 pfennig per persoon was toch ondenkbaar. Ook aan de uitgaven voor kleding kon niets worden bezuinigd; voor boeken was helemaal niets begroot. Gelukkig had Dülken in Andreas Loehr, de burger die een legaat aan de kerk naliet, een welgestelde schoonvader; misschien had hij zelf ook wat eigen vermogen uit zijn geboortestad Elberfeld, anders had hij aan het begin van zijn ambtsperiode niet de “Saure Wiese”, die zich uitstrekte van de Schepfenweiher tot aan [108] Wohlfang, voor een prijs van 70 Rthlr. van de heersers kunnen kopen.
Bovendien was hij, die in Siegen kerkorgel had gespeeld en wiens kleinzoon later orgelbouwer werd, duidelijk muzikaal. Hij was dus niet weerloos tegen de naderende zorgen. Net als Luther greep hij naar de lier en de harp, en zie! De donkere wolken verdwenen.


De tweede pastoraat
Van de inspecteur gaan we naar de woning van de tweede geestelijke, de heer secundarius, diaken en rector Caspary Schmidt uit Zellerfeld in het hertogdom Braunschweig. Toen Eberhard Dülken inspecteur werd, was Caspar Schmidt al vijf jaar pastoor in Berleburg. Hij werd bij de invulling van de eerste pastorie gepasseerd, misschien omdat hij, net als Friedrich Hartenrath, een beetje twistziek was. Dat blijkt uit een verzoekschrift in het parochiearchief, dat de tijdelijk uit zijn ambt ontheven Girkhäuser-pastoor Isaac Ostertag in 1662 aan het graafschapsecretariaat richtte. Dit document draagt het opschrift: "Onderdaan, hart, merg en been doordringende broederlijke verantwoordings- en verzoekschrift betreffende het heilige avondmaal op het feest van Christus, betreffende de heer Casparis Schmidten, pastoris secundarii, onnodige, ongeoorloofde, onbroederlijke klachten, bij verschillende gelegenheden aan de genadige autoriteiten overhandigd?
74
, " In hoofdzaak is dit verzoekschrift een met woorden uit de Bijbel en de kerkvaders rijkelijk gevulde verhandeling over vrede en broederschap; maar de auteur vindt ook gelegenheid om te klagen over geleden onrecht en beledigingen, ja, in een nota bene grijpt hij onze Caspar Schmidt aan

60

persönlich und namentlich in allerlei anzüglichen Worten und Bibelstellen an. Unter anderem schreibt er: „Wenn man das Auge drücket, so gehen Tränen heraus, und wenn [110] man einem das Herz trifft, so läßt es sich merken." Ferner: „Siehe ich sehe es wohl" ', „Solche weiß ich und zeuge es." Das weist auf eine tiefe Erbitterung durch erfahrene Unbill. Nun ist es möglich, ja wahrscheinlich, daß der Verfasser, welcher nach seinem eigenen Zeugnis in der Grafschaft ein willkommenes Pella oder Asyl gefun- den, also auch schon anderwärts Widerwärtigkeiten zu erdulden gehabt hat, durch sein Verhalten berechtigten Anlaß zu dem Streitfall gegeben hat. Mag sein; gewiß ist, daß unser Caspar Schmidt diese Gelegenheit mit einer gewissen Freudigkeit ergriffen und den Streit mit verletzender Schärfe geführt hat, ein rechter Sohn seiner Zeit, die unter dem Zeichen theologischen Wortgezänks stand. In Rücksicht darauf wollen wir ihm diesen Streitfall nicht besonders anrechnen, um so weniger, als er im übrigen 35 Jahre lang, gerade so lang wie sein Amtsbruder Dülken, von 1659-1694, in Kirche und Schule zu Berleburg gewirkt hat, in letzter Tätigkeit allerdings [111] durch jüngere Kräfte unterstützt oder ersetzt, von 1675-79 durch den gräflichen Informator Rektor Wilhelm Schacht aus Fischbach in Hessen, um 1682 durch Rektor Winterrath aus Siegen, und dann seit mindestens 1686 durch Jakob Hambloch, welcher sein Schwiegersohn wurde. Dadurch trat Caspar Schmidt in verwandtschaftliche Beziehungen zu einem sehr interessanten Manne. Hermann Hambloch, der Vater des Jakob, von Geburt ein Sauerländer aus dem oberen Lennetal, hatte 14 Jahre lang unter dem Klosternamen „Pater Bruno" als Franziskaner in Köln gelebt; nach dem im Jahr 1659 erfolgten Übertritt zur reformierten Kirche, bei welcher Gelegenheit er in der Hauptkirche zu Siegen eine auch gedruckte Revokationspredigt gehalten hat, war er zuerst Pastor in Müsen, später in Crombach. Von da aus wird er wohl manchmal nach Berleburg zum Besuch seines Sohnes und der ebendaselbst mit dem Kammerdiener Hackenbracht verheirateten Tochter Anna Maria gekommen sein. Diesen [112] Hermann Hambloch kennen zu lernen, bietet einen gewissen Reiz. Wir suchen daher das zweite Pfarrhaus auf, wo er gewiß als im Elternhaus seiner Schwiegertochter häufig gewesen sein wird. Doch wo ist dieses Pfarrhaus, dessen Erwerb wir im vorigen Abschnitt feststellen durften? Wer zeigt uns den Weg? Werden wohl vergebens auf Auskunft warten und auf die Ehre einer näheren



61

refers to him personally and by name in all manner of suggestive words and biblical passages. Among other things, he writes: ‘If one presses the eye, tears flow out, and if [110] one strikes the heart, it makes itself felt.’ Furthermore: ‘Behold, I see it well’, ‘I know such people and bear witness to it.’ This points to a deep bitterness arising from adversity suffered. Now, it is possible—indeed, probable—that the author, who, according to his own account, found a welcome refuge or asylum in the county, and who had therefore already had to endure hardships elsewhere, gave just cause for the dispute through his conduct. That may well be; what is certain is that our Caspar Schmidt seized this opportunity with a certain glee and conducted the dispute with hurtful sharpness, a true son of his time, which was marked by theological squabbling. In view of this, we shall not hold this dispute particularly against him, all the more so as he otherwise served for 35 years—exactly as long as his colleague Dülken, from 1659 to 1694— served in the church and school at Berleburg – although in his later years [111] he was assisted or replaced by younger colleagues: from 1675 to 1679 by the count’s tutor, Rector Wilhelm Schacht from Fischbach in Hesse; around 1682 by Rector Winterrath from Siegen; and then, from at least 1686, by Jakob Hambloch, who became his son-in-law.
As a result, Caspar Schmidt became related to a very interesting man. Hermann Hambloch, Jakob’s father, who was born in the Sauerland region in the upper Lenne Valley, had lived in Cologne for 14 years as a Franciscan under the monastic name ‘Father Bruno’; after converting to the Reformed Church in 1659 – on which occasion he delivered a sermon on the Revocation, which was also published, in the main church in Siegen – he was first a minister in Müsen, and later in Crombach. From there, he will probably have travelled occasionally to Berleburg to visit his son and his daughter Anna Maria, who was married there to the valet Hackenbracht. Getting to know this [112] Hermann Hambloch holds a certain appeal. We therefore visit the second vicarage, where he must certainly have been a frequent visitor, as it was his daughter-in-law’s family home. But where is this vicarage, the acquisition of which we noted in the previous section? Who will show us the way? Will we wait in vain for information and for the honour of a closer

61

persoonlijk en met name in allerlei suggestieve woorden en bijbelpassages. Hij schrijft onder andere: “Als men het oog drukt, komen er tranen uit, en als [110] men iemands hart raakt, laat het dat merken.” Verder: “Zie, ik zie het goed”, “Ik ken zulke mensen en getuig ervan.” Dit wijst op een diepe verbittering door ondergane onrechtvaardigheid. Het is nu mogelijk, ja waarschijnlijk, dat de auteur, die naar eigen zeggen in het graafschap een welkom toevluchtsoord of asiel heeft gevonden, dus ook elders tegenslagen heeft moeten doorstaan, door zijn gedrag een gerechtvaardigde aanleiding tot het geschil heeft gegeven. Dat kan zijn; zeker is dat onze Caspar Schmidt deze gelegenheid met een zekere vreugde heeft aangegrepen en het geschil met kwetsende scherpte heeft gevoerd, een echte zoon van zijn tijd, die in het teken stond van theologische woordenstrijd. Met het oog daarop willen we hem dit geschil niet bijzonder aanrekenen, temeer daar hij overigens 35 jaar lang, net zo lang als zijn ambtsbroeder Dülken, van 1659 tot 1694, in de kerk en op school in Berleburg heeft gewerkt, zij het in zijn laatste functie [111] ondersteund of vervangen door jongere krachten, van 1675-79 door de grafelijke informator rector Wilhelm Schacht uit Fischbach in Hessen, omstreeks 1682 door rector Winterrath uit Siegen, en vervolgens vanaf ten minste 1686 door Jakob Hambloch, die zijn schoonzoon werd. Hierdoor kwam Caspar Schmidt in familieverband te staan met een zeer interessante man. Hermann Hambloch, de vader van Jakob, geboren in het Sauerland in het bovenste Lennetal, had 14 jaar lang onder de kloosternaam “Pater Bruno” als franciscaan in Keulen gewoond; Na zijn overstap naar de gereformeerde kerk in 1659, waarbij hij in de hoofdkerk van Siegen een ook gedrukte herroepingspreek hield, was hij eerst predikant in Müsen en later in Crombach. Van daaruit zal hij wel eens naar Berleburg zijn gekomen om zijn zoon en zijn dochter Anna Maria, die daar met kamerheer Hackenbracht was getrouwd, te bezoeken. Het [112] Hermann Hambloch te leren kennen, heeft een zekere aantrekkingskracht. We zoeken daarom de tweede pastorie op, waar hij zeker vaak zal zijn geweest als in het ouderlijk huis van zijn schoondochter. Maar waar is deze pastorie, waarvan we in het vorige hoofdstuk de aankoop hebben kunnen vaststellen? Wie wijst ons de weg? Zullen we tevergeefs wachten op informatie en op de eer van een nadere



61

Bekanntschaft mit Hermann Hambloch verzichten müssen. Es muß uns genügen, daß der Name Hambloch heute noch in Verbindung mit einem alten Berleburger Bürgerhause weiterlebt. Jakob Hambloch wurde, nachdem er nach dem im Jahre 1694 erfolgten Tode seines Schwiegervaters Caplan in Berleburg geworden war, 1699 Pastor in Raumland, als welcher er 1711 bei der Rückkehr von dem Filialdorf Berghausen nach Raumland in den Wellen der angeschwollenen Eder den Tod fand. Sehr gern würden wir auch dem [113] im Kirchenbuche genannten Organisten Jürgen Ludwig Pletsch etwas näher treten, aber wir wissen fast gar nichts von ihm, nicht einmal, ob er der erste seines Amtes gewesen. Unmöglich ist das nicht. Davon zu schweigen, daß vor 1672 niemals von einem Organisten oder der Reparatur einer Orgel die Rede ist, eiferte die streng reformierte Kirche in heftiger Abneigung gegen alles, was Kunst hieß. Graf Ludwig, welcher den Altar durch einen hölzernen Abendmahlstisch ersetzte und in der Kirche keine anderen Bilder als Gottes Ebenbilder duldete, wird schwerlich an eine Orgel gedacht haben. Der Magistrat von Herborn protestierte sogar gegen die Einführung der Orgel, als der Inspektor Irle daselbst das anregte. Wahrscheinlich hat auch in Berleburg die Orgel erst nach dem 30jährigen Kriege Eingang gefunden. Der Organist bezog nach Maßgabe der Stipendia- [114] tenrechnung ein Gehalt von 12 Gulden, ohne gleichzeitig Lehrer zu sein. Den eigentlichen Schuldienst versah nach wie vor der geistliche Schuldiener, der von einem Praezeptor unterstützt wurde, während die Mädchen schon damals in der zweiten Hälfte des 17. Jahrhunderts von Frauen unterrichtet wurden. Nachfolgende Schulordnung gewährt einen Einblick in den Betrieb der Schule? 75: 

„Leges oder Gesetze, darnach ein zeitiger Rektor und Bedienter der Schulen allhier zu Berleburg sich zu verhalten hat: 

Der regierenden Gräfin, episcopae, hold und gehorsam zu sein; 
Die lateinische und die deutsche Schule nach Beruf abzuwarten: 3) 
In Gottesfurcht, demuth und christlicher Tugend zu unterweisen; 4) 
Die lectiones mit Gebet anzufangen und zu endigen, die 1. Ordnung in den 5 Hauptstücken, die 2. (Mittelklasse) in dem kleinen Katechismus („Lampebuch" ', später das: was bist [115] 

62

We must therefore do without the opportunity to get to know Hermann Hambloch. We must be content that the name Hambloch lives on today in connection with an old town house in Berleburg. Jakob Hambloch, having become chaplain in Berleburg following the death of his father-in-law in 1694, was appointed pastor in Raumland in 1699; whilst returning from the parish village of Berghausen to Raumland in 1711, he met his death in the swollen waters of the River Eder. We would also very much like to find out more about the organist Jürgen Ludwig Pletsch, mentioned [113] in the parish register, but we know almost nothing about him, not even whether he was the first to hold that office. That is not impossible. Not to mention that there is no mention whatsoever of an organist or the repair of an organ prior to 1672; the strictly Reformed church harboured a fierce aversion to anything deemed to be art. Count Ludwig, who replaced the altar with a wooden communion table and tolerated no images in the church other than those of God, would hardly have given an organ a second thought. The town council of Herborn even protested against the introduction of the organ when Inspector Irle proposed it there. It is likely that the organ was not introduced in Berleburg until after the Thirty Years’ War, perhaps on the initiative of Ehren Eberhard Dülken, whom we have already noted was musically inclined. According to the stipend [114] account, the organist received a salary of 12 guilders, without also serving as a teacher. The actual teaching was still carried out by the clergyman, who was assisted by a tutor, whilst the girls were already being taught by women as early as the second half of the 17th century. Do the following school regulations provide an insight into the running of the school? 75:

‘Leges, or laws, by which a future headmaster and schoolmaster here in Berleburg must conduct himself: to be loyal and obedient to the ruling Countess, the Bishop’s wife; to attend to the Latin and German schools as required; 3) To teach in the fear of God, humility and Christian virtue; 4) To begin and end the lessons with prayer; the first class in the five main points, the second (intermediate class) in the Small Catechism (‘Lampebuch’, later: ‘What is [115] 

62

We moeten afzien van een kennismaking met Hermann Hambloch. We moeten genoegen nemen met het feit dat de naam Hambloch vandaag de dag nog steeds voortleeft in verband met een oud burgerhuis in Berleburg. Jakob Hambloch werd, nadat hij na de dood van zijn schoonvader Caplan in 1694 kapelaan in Berleburg was geworden, in 1699 predikant in Raumland, waar hij in 1711 bij zijn terugkeer van het filiaal dorp Berghausen naar Raumland omkwam in de golven van de gezwollen Eder. We zouden ook graag wat meer te weten komen over de [113] in het kerkboek genoemde organist Jürgen Ludwig Pletsch, maar we weten bijna niets over hem, zelfs niet of hij de eerste in zijn ambt was. Dat is niet onmogelijk. Om nog maar te zwijgen van het feit dat er vóór 1672 nooit sprake was van een organist of de reparatie van een orgel, koesterde de streng gereformeerde kerk een hevige afkeer van alles wat met kunst te maken had. Graaf Ludwig, die het altaar verving door een houten communiebank en in de kerk geen andere afbeeldingen dan die van God tolereerde, zal nauwelijks aan een orgel hebben gedacht. Het stadsbestuur van Herborn protesteerde zelfs tegen de introductie van het orgel, toen inspecteur Irle dat daar voorstelde. Waarschijnlijk heeft het orgel ook in Berleburg pas na de Dertigjarige Oorlog zijn intrede gedaan, misschien op initiatief van Ehren Eberhard Dülken, van wie we al hebben opgemerkt dat hij muzikaal was. De organist ontving volgens de stipendia- [114] rekening een salaris van 12 gulden, zonder tegelijkertijd leraar te zijn.
Het eigenlijke onderwijs werd nog steeds verzorgd door de geestelijke onderwijzer, die werd bijgestaan door een preceptor, terwijl de meisjes al in de tweede helft van de 17e eeuw door vrouwen werden onderwezen. Het volgende schoolreglement geeft een inzicht in de werking van de school? 75:

„Wetten of voorschriften waaraan een rector en bediende van de scholen hier in Berleburg zich moet houden:


1)De regerende gravin, episcopae, lief te hebben en gehoorzaam te zijn; 
2)De Latijnse en de Duitse school naar beroep te bedienen:
3)In godsvrucht, nederigheid en christelijke deugd te onderwijzen;
4)De lectiones met gebed te beginnen en te eindigen, de 1e orde in de 5 hoofdonderdelen, de 2e (middelbare klas) in de kleine catechismus (“Lampebuch” ', later dat: wat ben je [115] 

62 

Du?) und die 3. Klasse, die größten Schüler im Heidelbergischen Katechismus fleißig zu unterrichten, damit sie in Examine, wenn sie zum Tisch des Herrn gehen sollen, desto besser bestehen;

5) Davor sein, daß die Kinder nicht blos in der Schule, sondern auch nachher auf den Gassen aller Stille und Ehrbarkeit sich befleißigen, gefährliches Baden, unzulässiges Spielen und Mut- willen hindern;

6) Achtung geben, daß die Kinder zur Kirche fleißig gehalten werden, sich züchtig darin verhalten, auch nach der Kirche (Morgenslektion in Kirche) zwei und zwei in die Schule gehen, die Predigt abhören, und insbesondere, daß sie Jedermann gebührliche Ehre erweisen;

7) Sonntag Morgens 8 Uhr mit den Kindern Psalmen singen, in der Kirche Lieder anschreiben;

8) Bei Leichenbegräbnissen mit den Schülern sich zum Gesang einfinden, das Gesäng nach geschehenem Begräbnis continuieren bis er mit den Schülern in der Kirche an [116] seinen ge- wöhnten Stand angelangt, dann innehalten; wenn die Versammlung beieinander, einen andern Psalm anfangen, auch den Schülern ihre von Altersher dieses Orts vermachte Gebühr ohnfehlbar handreichen;

9) Seine Wohnung und Schlafkammer soll er auf der Kirche und an keinem anderen Ort haben, wie an diesem Ort jederzeit gebräuchlich gewesen, damit man in Feuersgefahr die Kirche offen haben, und zu den Glocken kommen könne;

10) Das Holz, so uf der Schulen übrig, soll nit herabgetragen werden, sondern fleißige Ufsicht geschehen, daß die Schulstube (nit allein vor gnädige Herrschaft, wenn selbige zu Kalter winterlicher Zeit im Gotteshause sind, sondern auch vor die Schulkinder) notdürftig gewärmt werden möge;

11) Unterweisung in Lesen und Schreiben, Rechnen und Psalmen- singen, die Kinder zu guten Sitten, Ehrerbietigkeit, Höflichkeit, Bescheidenheit auferziehen; [117]

12) Im Winter 1/2 Stunde vorm Morgengebet (öffentlich in der Kirche) die Kinder versammeln, einmal abhören, darnach bis um 10 Uhr; nachmittags von 1 Uhr bis nach dem Abendgebet (kirchlichem) unterrichten, im Sommer aber von morgens 5 bis 9 Uhr und von nachmittags bis nach dem Abendgebet; pünktlich sich einstellen, vor Ablauf der Stunde nicht aufhören.


63

Jij?) en de derde klas, de grootste leerlingen, ijverig onderwijzen in de Heidelbergse Catechismus, zodat ze beter slagen voor hun examens wanneer ze naar de tafel van de Heer gaan;
5) Ervoor zorgen dat de kinderen zich niet alleen op school, maar ook daarna op straat stil en fatsoenlijk gedragen, en gevaarlijk zwemmen, ongeoorloofd spelen en baldadigheid tegengaan;
6) Ervoor zorgen dat de kinderen ijverig naar de kerk gaan, zich daar gedisciplineerd gedragen, ook na de kerk (ochtendles in de kerk) twee aan twee naar school gaan, naar de preek luisteren en in het bijzonder dat ze iedereen de nodige eer betonen;
7) Zondagmorgen om 8 uur met de kinderen psalmen zingen, liederen in de kerk opschrijven;
8) Bij begrafenissen met de leerlingen samenkomen om te zingen, het zingen na de begrafenis voortzetten totdat hij met de leerlingen in de kerk op [116] zijn gebruikelijke plaats is aangekomen, dan pauzeren; wanneer de gemeente bij elkaar is, een andere psalm beginnen, ook de leerlingen onfeilbaar hun van oudsher aan deze plaats toegekende vergoeding overhandigen;
9) Hij moet zijn woning en slaapkamer in de kerk hebben en nergens anders, zoals in deze plaats altijd gebruikelijk is geweest, zodat men in geval van brand de kerk open kan houden en bij de klokken kan komen;
10) Het hout dat op de school overblijft, mag niet worden weggehaald, maar er moet zorgvuldig op worden toegezien dat het schoolgebouw (niet alleen voor de genadige heersers, wanneer zij in de koude wintermaanden in de kerk zijn, maar ook voor de schoolkinderen) voldoende verwarmd kan worden;
11) Onderwijs in lezen en schrijven, rekenen en psalmen zingen, de kinderen opvoeden tot goede manieren, eerbied, beleefdheid en bescheidenheid; [117]
12) In de winter een half uur voor het ochtendgebed (openbaar in de kerk) de kinderen verzamelen, eenmaal luisteren, daarna tot 10 uur; 's Middags van 1 uur tot na het avondgebed (kerkelijk) lesgeven, maar in de zomer van 's morgens 5 tot 9 uur en 's middags tot na het avondgebed; stipt aanwezig zijn, niet stoppen voor het einde van het uur.

63

Mittwochs und Samstags jedoch nur eine Stunde nachmittags vorm Abendgebet halten;

13) Seine Kinder nicht durch andere unterweisen lassen, noch zugeben, daß ein Schüler den andern züchtige;

14) Bei Züchtigung der Schüler sich alles Polterns, unziemlicher Herftigkeit enthalten, insonderheit ihres Hauptes verschonen, nicht mit Stäcken und umgewandten Ruthen schlagen, Bäulen, Striemen und Wunden vermeiden;

15) Gutes Beispiel geben. Trunkenheit, Spielen, Ratschen, Argerniß vermeiden;

16) Nicht Schänden, Schmähen; „Hurensöhne, Diebeskinder";

17) Auf Erfordern von den Scholarchen [118] erscheinen (Inspek- tor, Oberschultheiß, Bürgermeister);

18) Acht Tage vor Ostern und 8 Tage vor Michaelis Examen halten und Fortschritte zeigen,

19) Zu Reisen gebührende Dimission suchen;

20) Dem Inspektor Gehorsam und Respekt erweisen."


Die Sittenzustände scheinen, soweit das Geschlechtsleben in Frage kommt, in dem zweiten Teil des 17. Jahrhunderts leidlich gewesen zu sein. Unter den 906 Kindern, welche von 1664-99 in Stadt- und Landgemeinde geboren wurden, befanden sich 15 uneheliche, also etwa 1,5%. Das ist verhältnismäßig eine geringe Zahl, und manch einer an des Grafen Stelle hätte sich hierbei beruhigt und die kleine Schar der Unehelichen ihrem herben, vaterlosen Schicksal über- lassen. Anders unser Graf. Ihn jammerte der Kinder, die in der Jugend hin- und hergestoßen und der Verwahrlosung preisgegeben, später überall mit Mißtrauen angesehen wurden und nur mit Mühe Aufnahme in ein Gemeinwesen fanden. [119] Damit der Verwahrlosung gesteuert werde und die Kinder in christlicher Zucht aufwachsen möchten, befahl Georg Wilhelm, daß der Rat der Stadt und in dessen Namen der Bürgermeister oder Schultheiß die Patenschaft übernehmen sollten. Mehreremals ist das ausdrücklich unter Hinweis auf des Grafen Befehl bemerkt. Überhaupt bekundet Georg Wilhelm eine hohe Wertschätzung der Patenschaft. Da es damals nicht an Leuten fehlte, welche zur Erlangung vieler Patengeschenke möglichst viele Gevatter nahmen, schärfte der Graf im Jahr 1672 die Bestimmung der Ludwig'schen Kirchenordnung ein, daß bei jedem Kinde nur je ein Pate genommen werden dürfe.

Op woensdag en zaterdag echter slechts één uur 's middags voor het avondgebed;

13) Laat uw kinderen niet door anderen onderwijzen en sta niet toe dat een leerling een andere leerling straft;

14) Bij het straffen van leerlingen moet u zich onthouden van alle gebonk en ongepaste heftigheid, in het bijzonder hun hoofd sparen, niet slaan met stokken en omgekeerde roeden, blauwe plekken, striemen en wonden vermijden;

15) Het goede voorbeeld geven. Dronkenschap, gokken, roddelen en ergernis vermijden;

16) Niet beledigen of beschimpen; “hoerenzonen, dievenkinderen”;

17) Op verzoek verschijnen voor de Scholarchen [118] (inspecteur, hoofdschout, burgemeester);

18) Acht dagen voor Pasen en acht dagen voor Michaelis examens afleggen en vooruitgang tonen,

19) Voor reizen de nodige toestemming vragen;

20) De inspecteur gehoorzaamheid en respect betonen."


Wat het seksuele leven betreft, lijken de zeden in de tweede helft van de 17e eeuw redelijk te zijn geweest. Onder de 906 kinderen die tussen 1664 en 1699 in de stad en op het platteland werden geboren, waren er 15 onwettig, dus ongeveer 1,5%. Dat is relatief een klein aantal, en menig graaf zou zich hiermee tevreden hebben gesteld en de kleine groep onwettigen aan hun bittere, vaderloze lot hebben overgelaten. Onze graaf dacht daar anders over. Hij had medelijden met de kinderen die in hun jeugd heen en weer werden geslingerd en aan verwaarlozing werden blootgesteld, later overal met wantrouwen werden bekeken en slechts met moeite in een gemeenschap werden opgenomen. [119] Om verwaarlozing tegen te gaan en de kinderen in christelijke tucht te laten opgroeien, gaf Georg Wilhelm opdracht dat de gemeenteraad en, namens deze, de burgemeester of schout het peterschap op zich moesten nemen. Dit wordt meerdere malen uitdrukkelijk vermeld onder verwijzing naar het bevel van de graaf. Georg Wilhelm had over het algemeen veel waardering voor het peterschap. Omdat er in die tijd geen gebrek was aan mensen die zoveel mogelijk peetouders namen om veel peetgeschenken te krijgen, verscherpte de graaf in 1672 de bepaling van de kerkelijke orde van Ludwig dat voor elk kind slechts één peetouder mocht worden genomen.

men werden dürfe. Dülken bemerkt in einer Note des Taufbuches: „Hic intercessit Generosi nostri Comitis mandatum de unico saltem susceptore vel susceptrice, pro sexus discrimine expetendo", das heißt: „Zu der Zeit kam das Gebot unseres genädigen Grafen, daß höchstens ein Pathe [120] oder eine Pathin je nach dem Geschlecht genommen werden möchte. Dülken schreibt dazu: „Quod quamdiu observatum iturum sit, tempus dabit", das heißt: „Die Zeit wird lehren, wie lange das beobachtet werden wird."

Dülken merkt in een aantekening in het doopregister op: “Hic intercessit Generosi nostri Comitis mandatum de unico saltem susceptore vel susceptrice, pro sexus discrimine expetendo”, wat betekent: "Op dat moment kwam het bevel van onze genadige graaf dat er maximaal één peetvader [120] of peetmoeder mocht worden gekozen, afhankelijk van het geslacht. Dülken schrijft hierover: “Quod quamdiu observatum iturum sit, tempus dabit”, wat betekent: “De tijd zal leren hoe lang dit zal worden nageleefd.”