Hans Meijers vader werd geboren in 1914. In 1943 trouwde hij in Amsterdam, in de Oude Lutherse Kerk met Johanna Louise Catharina Kroonder. Het waren tijden om te overleven, zoals generaties voor hem ook oorlogen overleefden of ervoor op de vlucht sloegen.
Hij werd ingeschreven in een Luthers trouwboek te Amsterdam. Dat zijn voorouder Eberhard Dulcken het trouw- en doopboek van Berleburg vanaf 16 maart 1664 maakte, wist hij niet, net als van zijn grootouders, die hij nooit heeft gekend door hun vroege overlijden. Nadat zijn gereformeerde overgrootmoeder, Alida Dulcken, met de lutherse Johan George Meijer getrouwd was, woonden en werkten ze op een bijzondere plek buiten de stad. Zijn vader bracht zijn jeugd hier vlakbij door op de Overtoom 216. Hun smederij was destijds gevestigd op de plek waar nu ongeveer het Rijksmuseum in Amsterdam staat.
Toen zijn enige zoon in 1972 een clavecimbel bouwde, een instrument dat hem volkomen vreemd was, zorgde hij voor antieke beitels en schaven en smeedde hij de stempennen: ronde pennen met een afgeplat uiteinde. Hij kon niet weten dat zijn voorouders de gereformeerde clavecimbelbouwers Dulcken waren, één van de eerste bouwers van de fortepiano in de Lage Landen.
Pas in 2020, door de digitalisering van de trouw- en doopboeken, kwam Hans erachter dat hij het DNA draagt van de Dulckens en van Andreas Lehr, burgemeester van Berleburg.
Dankzij de Lutherse en gereformeerde doopboeken weten wij nu hoe die lijn loopt: van Johannes Dülcken, in 1591 gedoopt in Elberfeld, via predikanten en organisten als Eberhard en George Ludwig Dülcken, geboren hier in Berleburg in 1679, naar de beroemde instrumentbouwers Johannes Daniel en Johannes Lodewijk I Dulcken.
Johannes Lodewijk I experimenteerde met het clavecimbelmechaniek. Hij verving de dokjes, die de snaren aanplukken, door hamertjes die de snaar aanslaan. Zo ontstond de fortepiano: een instrument dat hard én zacht kon spelen. Aan het einde van zijn leven werd hij koninklijk instrumentbouwer van Louis XVI, wiens vrouw Marie Antoinette piano speelde.
Dat staat zwart op wit in het trouwboek van de Onze-Lieve-Vrouwekerk in München. Op 27 december 1799 werd daar het huwelijk bevestigd van Ludovicus Dülken, hofinstrumentbouwer van de keurvorst, niet-katholiek, zoon van Ludovicus Dülken, “koninklijk Frans instrumentmaker”, en diens vrouw Anna, beiden overleden. Hij trouwde met Sophia Lebrun, dochter van Ludovicus Lebrun, hofmusicus van de keurvorst, en diens vrouw Francisca, ook overleden. Getuigen waren Theobald Marchand, theaterdirecteur van de keurvorst, en Franz Danzi, kapelmeester van de keurvorst. Het gebeurde in een tijd waarin trouwen niet was toegestaan, met dispensatie van de huwelijksafkondigingen.
Johannes Lodewijk II was op zijn achttiende jaar hofinstrumentbouwer geworden bij keurvorst Karl Theodor in München. Zijn bruid, de pianiste Sophie Lebrun, was de dochter van Francisca Danzi, de beroemde sopraan die zong bij de opening van La Scala in Milaan onder Salieri, en later in Londen in de opera’s van Johann Christian Bach. Francisca overleed jong. Sophie groeide op bij haar oom Franz Danzi en haar pleegmoeder Margaretha Marchand, die zelf was opgeleid door Leopold Mozart en twee jaar bij hem in huis woonde.
Franz Danzi componeerde voor Sophie Pianoconcert in Es-groot, op. 4, waarschijnlijk in 1799 voor de bruiloft van Louis & Sophie. Sophie verzorgde in 1800 de première van het werk in München, en het werd het jaar daarop gepubliceerd. Opnamen van dit concert zijn in de handel.
Hun dochters, Louise en Fanny, werden beroemde pianistes. Louise werd hofpianiste in Stuttgart en lerares van de prinsessen. Zo kreeg de latere koningin der Nederlanden, Sophie van Württemberg, pianoles van een Dulcken.
I - Aan het Hof van Siegen
We nemen u mee naar de zeventiende eeuw, naar Berleburg en het nabijgelegen Siegen — een tijd waarin streng protestants geloof, de klanken uit de kerkbanken, en de verborgen zonden van het adellijke hofleven elkaar op een unieke, soms pikante manier kruisten.
Het eerste filmfragment is Als Christen Bruyd, uit de beroemde Nederlandse Valerius Gedenck-Clanck van 1626, hier uitgevoerd voor sopraan en drie luiten. Het calvinisme van die tijd stelde strenge eisen aan de liturgie — uitbundige instrumentale muziek werd uit de kerk geweerd. Juist daardoor bloeide de huismuziek op: vroom, intiem, vurig religieus.
De man die deze protestantse geloofsbeleving een stem gaf, is Eberhard Dülcken — geboren rond 1633 in Elberfeldt, zoon van een chirurgijn die zelf ook al rector was. Eberhard volgt het gymnasium in Bremen en gaat, pas drieëntwintig jaar oud, in 1656 naar de gereformeerde universiteit van Duisburg. Twee jaar later, op 1 november 1658, treedt hij aan in Siegen: rector en pedagogiarch, voor honderd thaler per jaar. Daarbovenop komt vijftig thaler voor het orgel van de Nicolaikirche, en nog eens vijftig voor het beheer van de derde pastoraatsplaats. Eén man, drie ambten — schoolhoofd, organist, zielzorger.
Het zijn roerige jaren voor de organist Dülcken: in diezelfde periode maakt Johan Maurits van Nassau-Siegen de Nicolaikirche tot de protestantse hoofdkerk van de stad en het gereformeerde deel van het graafschap. Terwijl Dülcken de Latijnse school leidt en achter het orgel zit, gebruikt de graaf de kerk als het politieke en religieuze middelpunt in een felle strijd met zijn katholieke tegenstrevers. Een treffend voorbeeld hiervan is de keuze om "Als Christi Bruyd was in den nood" uit de geuzenbundel van Valerius door het Unteres Schloss van Siegen te laten klinken — een muzikaal protestsignaal dat de verdrukking én de standvastigheid van het protestantse geloof in de stad perfect verklankte.
Aan datzelfde hof, onder het toeziend oog van die beroemde Johan Maurits von Nassau-Siegen, leeft dan de jonge gravin Wilhelmina Christina van Nassau-Siegen. Naar buiten toe is alles tucht en protestantse zedelijkheid. Maar wie de geheime dagboeken van de Oranjes openslaat, ontdekt iets anders. Dankzij het dagboek van stadhouder Willem Frederik weten we dat prins Willem II van Oranje in juni 1645 als een blok viel voor de toen zestienjarige Wilhelmina Christina van Nassau-Siegen — en de vrome schijn volledig liet varen. Haar geschokte moeder stelde al snel een streng verbod in: nooit meer alleen met de jonge prins in één kamer.
Klik op bovenstaande foto om de film over het voorgaande onderwerp te starten
II - Andreas Lehr van Wingeshausen
In de kerkboeken van Wingeshausen staat zijn geboorte, rond 1593, opgetekend als zoon van Johannes Lehr en diens vrouw uit de familie Lümmel. Een jongen uit Wingeshausen die naar Berleburg trekt.
Daar maakt Andreas carrière, stap voor stap. Eerst als Hospitalverwalter (1629, 1631), de beheerder van het stadshospitaal. Dan als Keller (1649), de man die de schatkist van het stadje bewaart. In 1632 en opnieuw in 1642 wordt hij Gerichtsschöffe, rechter-schepen. In 1655 Ratsherr, raadslid. En dan, viermaal: Bürgermeister. 1636. 1644. 1653. 1659. Bijna drie decennia lang is Andreas Lehr, in steeds hogere functies, het stadsbestuur van Berleburg.
Een functie als deze hoort bij een adres. Berleburg bestond in die eeuw uit twee delen: de Oberstadt, direct onder het kasteel op een smalle heuvelrug, en de Unterstadt, aangelegd na de stadsbrand van 1547. De toenmalige stadskerk stond op wat nu het Goetheplatz is — pal naast het kasteel. Als bestuurder van dit kleine residentiestadje woonde Andreas Lehr vrijwel zeker in diezelfde Oberstadt, op loopafstand van zowel kerk als kasteelpoort — en daar, in die kerk aan het Goetheplatz, zal ook zijn dochters huwelijk plaatsgevonden hebben.
Andreas trouwt twee keer. Eerst met Margarete Sayn, die hem vier kinderen geeft voor ze voor 1642 overlijdt. Dan, nog hetzelfde jaar, met Magdalene Gilsbach — negen kinderen volgen, onder wie twee zonen die net als hun vader burgemeester worden: Daniel (1683-1713) en Georg Ludwig (1692), en, gedoopt op 14 februari 1647, een dochter: Magdalene.
Zeventien jaar later, in 1664, trouwt in Berleburg een Maria Leehrin met Eberhard Dülcken — destijds inspector en pastor primarius van de graafschap, en vlak daarvoor nog rector, pedagogiarch én organist in Siegen. Vermoedelijk is dit dezelfde vrouw: voluit Maria Magdalena, in het ene document bij haar eerste naam genoemd, in het andere bij haar tweede.
Ter gelegenheid van de bruiloft schrijft een collega uit Siegen, Hermannus Richter, adjunct-directeur van het plaatselijke Latijnse gymnasium, een gedicht in vijf strofen — het gedrukte eergedicht dat u zo meteen te zien krijgt,
verscheen bij Salomon Schadewitz in Marburg. Vanuit het hart, dat zich voor eeuwig verbindt, parels die niet verloren gaan, voor een paar dat voortaan „vrolijk“ mag leven. In de film klinkt dit gedicht zoals het ooit bedoeld was — op muziek gezet, sopraan met luitbegeleiding, terwijl onder de laatste strofe nog steeds zijn naam staat: Sic applaudebat,
Hermannus Richter.
Zo klinkt, 360 jaar later, nog steeds zijn applaus voor de dochter van de burgemeester van Berleburg.
